Molendatabase
Naar zoekformulier

De Schoolmeester te Westzaan

Molen 'De Schoolmeester' is een in 1692 als papiermolen gebouwde zeskante bovenkruier met stelling.
Deze molen is in 1692 gebouwd aan het Guispad, de wegverbinding russen Zaandijk en Westzaan, aan de westkant van de Watering. Zijn naam dankt hij waarschijnlijk aan het feit dan een van zijn oprichters schoolmeester van beroep was.
Als enige uitzondering onder de Zaanse papiermolens is dit geen achtkante maar een zeskante molen en voor een bovenkruier is hij nogal slank. In het algemeen had een slankere vorm van het molenlijf een groter effect van de wind op het wiekenkruis tot gevolg en dus een eerder malen.
Op 20 september 1692 is hij met malen begonnen, aanzienlijk eerder dus dan de op 10 juni 1695 gedateerde windbrief doet vermoeden. De oorspronkelijk grauwpapier fabricerende molen schijnt na 1763 te zijn verbeterd, want in 1778 werd hij tenminste een bastaard-papiermolen met 2 kuipen genoemd. Er werden toen blijkbaar betere papiersoorten gemaakt. In 1852 kwam 'De Schoolmeester' in bezit van Gerbrand de Jong, telg uit een oud papiermakersgeslacht. Reeds eerder, in 1840, had deze de papiermolen 'De Kaarsenmaker' te Koog aan de Zaan gekocht en in 1854 volgde nog de aankoop van de papiermolen 'De Vergulde Bijenkorf' te Zaandijk.
In 1871 ging zijn zaak over op twee zoons, handelende onder de firmanaam Gebroeders De Jong, waarna al spoedig 'De Kaarsenmaker' werd afgestoten en in het najaar van 1873 gesloopt. 'De Schoolmeester' werd in 1877 gemoderniseerd door vervanging van de schepkuipen door de nu nog bestaande primitieve langzeefmachine. Voor de aandrijving hiervan werd een stoommachine geïnstalleerd, die pas in 1948 door een benzinemotor werd vervangen. De toepassing van stoom betekende royement uit het Papiermakerscontract, een onderlinge brandwaarborgmaatschappij die geen stoomgedreven fabrieken verzekerde.
De firma is overigens voortdurend door brand bedreigd. Molen 'De Vergulde Bijenkorf' kon in 1880 slechts met moeite worden behouden, maar verbrandde in 1902 geheel. Naast 'De Schoolmeester' verrees toen een klein stoompapierfabriekje voor de fabricage van witpapier, dat de naam 'De Vergulde Bijenkorf' kreeg, maar waar echter maar kort papier werd gemaakt. In 1915 ontstond in de molen een begin van brand, die echter nog tijdig kon worden geblust. Voor brand is de molen verder gespaard gebleven, maar wel heeft een zware noordwesterstorm op 1 maart 1949 de droogschuur ten dele verwoest en ten dele van zijn penanten gerukt. Bij het hierna volgend herstel is deze schuur iets korter geworden.
De molen bleef in bedrijf maar de firma ging zich echter steeds meer op de papierverwerking toeleggen. Op 28 augustus 1957 is 'De Schoolmeester' door de Vereniging van Nederlandscbe Papierfabrikanten aangekocht van de N.V. Papier- en Papierwarenindustrie Gebr. de Jong, waarna de laatste hem van de eerste ging huren. In 1976 is de molen overgedragen aan de Vereniging 'De Zaansche Molen'.
Eigenlijk is het een wonder, dat deze letterlijk unieke en laatste windpapiermolen ter wereld nog bestaat. De molen vervaardigde de laatste tijd op de primitieve papiermachine nog steeds het 'Zaans bord', het 'Economisch' en het merkwaardige 'Mospapier' voor de scheepsbouw. Rendabel was het bedrijf allang niet meer, maar de liefde van de vroegere eigenaars, de familie de Jong, voor deze oude molen heeft 'De Schoolmeester' van de slopershamer gered. Opmerkelijk was ook de verknochtheid van het oude personeel aan dit bedrijf. Op 25 oktober 1929 overleed W. Kat, 83 jaar oud, na niet minder dan 70 jaar op de molen te hebben gewerkt. Op 17 oktober 1955 was Cees Kruidenberg er 60 jaar als papiermaker werkzaam, waarvan de eerste tijd nog op de molen 'De Vergulde Bijenkorf'. Thans is er een jongere generatie die het vak weer uitoefent. De molen is het hele jaar in bedrijf en doorgaans van maandag tot vrijdag van 10 tot 16 uur te bezichtigen, met uitzondering van drie weken in de zomervakantie en in de Kerstvakantie (voor de zekerheid kan men even bellen). Zaansch Bord wordt tegenwoordig in vele kleuren gemaakt en is in de molen te koop.

Molendatabase
Naar zoekformulier

De Schoolmeester te Westzaan

Molendatabase
Naar zoekformulier

De Schoolmeester te Westzaan

Molendatabase
Naar zoekformulier

De Schoolmeester te Westzaan